نوآوری های الیاف دامی ایران

صنعت کشمیر ایران: لزوم تشکیل تعاونی های پرورش دهندگان بز کشمیر

همایش روز جهانی بز - کرج 2017

دکتر سید عباس رأفت دانشگاه تبریز

مقدمه

کرک یا کشمیر به الیاف ظریف بز های خاصی اطلاق می گردد که در نواحی مرتفع و سردسیر جهان پرورش داده می شود. نام کشمیر را بدان جهت روی الیاف کرک گذارده اند که این الیاف از کشورهایی چون چین، ایران و افغانستان به منطقه کشمیر هند(ناحیه مورد مناقشه هند و پاکستان) برده شده و در آنجا به شال های کشمیری نفیس تبدیل می شده است . درباره آمار تولید و قیمت کشمیر داده های دقیقی وجود ندارد ولی گمانه زنی هایی در این مورد در برخی منابع آورده شده است .ایران از قدیم یکی از کشورهای مطرح در تولید کرک و پرورش بز های کرکی بوده است ولی امروزه سرعت پیشرفت وتوسعه این صنعت در کشورهای رقیب، بسیار بیشتر از ایران بوده و توجه بیش از پیش مسئولان دولتی را می طلبد. استان کرمان وبویژه شهرستان بافت، مهمترین مرکز پرورش بز کرکی محسوب می شود. پس از برچیده شدن کارگاه های شال بافی در قرن گذشته و ایجاد کارخانجات موکشی، طی سالیان اخیرعمده محصول کرک کشور به صورت خام صادر گردیده و محصولات نهایی آن در داخل کشور تولید نمی گردد. گفته می شود که قریب یک صد سال پیش در کرمان حدود ده هزار کارگاه شال بافی وجود داشته است و شال بافی یکی از صنایع مهم منطقه بوده است که حتی در شهر های دیگر نیز نشانه هایی از شال و شال بافی و شال کشمیری یافت می شود. کرک یک محصول زینتی، خاص و لوکس محسوب شده وعرضه و تقاضا در عرصه بازاربین المللی روی قیمت های خرید داخلی کرک تاثیر گذار بوده و بالطبع درآمد دامداران بز کرکی از راه فروش بیده خام را متاثر می سازد.گفته های دامداران منطقه کرمان در این باره حاکی از آن است که قیمت خرید کرک از دامدار همه ساله نوسانات شدیدی دارد و در نتیجه این موضوع معیشت آنان از طریق پرورش بز کرکی را تحت تاثیر قرار می دهد. پی آمد سوء این فرآیند در اصلاح ژنتیکی بز ها پدیدار می گردد بطوریکه دامدار در هنگام پایین بودن قیمت کرک به سراغ فعالیت های دیگر دامپروری و توجه به صفات دیگر تولیدی از قبیل شیر و گوشت می رود. یا امکان دارد که گزینش دام در جهت سفیدی رنگ جای خود را به آمیخته گری بز های کرکی با نژادهای دیگر گوشتی(پاکستانی) و شیری بدهد. هر چندگاهی نوسانات قیمت خرید در جهت مثبت،باعث علاقهمندی دامدار به پرورش نژاد خالص کرکی و توجه به اصلاح نژاد می گردد ولی به لحاظ آمیختگی نژادی، دستیابی به صفات کرک قبلی به آسانی میسر نبوده و انجام فرآیند طولانی گزینش در جهت صفات مطلوب کرک را می طلبد. در این شرایط است که نسبت به حفظ خلوص نزادی بزهای کرکی ایران احساس خطر می شود. چرا که رها سازی دامداران برحسب تصمیم گیری انان به تبع قیمت های بازار منجر به حذف ذخایر ژنتیکی خواهد شد که طی چند هزار سال در این منطقه تجمع پیدا کرده اند. در این شرایط، انجام پیشرفت ژنتیکی برای کارشناسان مراکز اصلاح نژادی مشکل می شود چرا که دامپرور همیشه و در یک روند ثابت مایل به همکاری در زمینه اصلاح ژنتیکی دامهای خود در جهت صفات مطلوب در چارچوب کلی طرح اصلاح نژاد دام کشور نیست . بعبارت دیگر نوسانات شدید قیمت خرید کرک از دامدار، تصمیم گیری در مورد شاخص های گزینش توسط متخصصین اصلاح نژاد را ناممکن می سازد. بنابراین ضرورت دارد تا تدابیری برای حمایت از صنعت کشمیر و تثبیت نسبی در قیمت خرید کرک اندیشید. چرا که دامدار بعنوان بخش خصوصی، توانایی مالی برای پیگیری برنامه های اصلاح نزادی و حفظ خلوص نژادی را ندارد. بنظر می رسد یکی از راه حل های مشکلات صنعت تولید کرک در ایران، حمایت های علمی- فنی دولتی و تشکیل NGOها و انجمن های نژادی از یک طرف و اقدام در جهت تولید محصولات نهایی توسط صنایع نساجی از طرف دیگر است . اقداماتی در جهت تثبیت قیمت خرید کرک از دامدار و کم اثر کردن نقش نوسانات قیمت های جهانی ضروری است. این امر نیاز دارد تا خطوط تولیدی کارخانجات موکشی به سمت تولید محصولات با ارزش افزوده بیشتر توسعه یابد و بازارهای مصرف داخلی و خارجی شناسایی گردد.

در این سخنرانی راههای پیشنهادی تشکیل شرکت های تعاونی پرورش دهندگان بز کرکی مطرح خواهد شد.