لزوم تقویت برنامه های اصلاح نژادی بز های کرکی
نویسنده: دکتر سید عباس رأفت، گروه علوم دامی دانشگاه تبریز
بز یکی از دامهای اهلی است که پرورش آن قدمت زیادی داشته و گمان می رود پس از سگ، جزو اولین دامهایی است که توسط بشر در حدود 10 هزار سال پیش اهلی شده است. این حیوان دارای تولیدات گوناگونی است که از محصولات پروتئینی گرفته تا الیاف ، دارو و ... را شامل می شود. مشهورترین بزهای تولید کننده الیاف در کشور بز رایینی در استان کرمان، بز کرکی در خراسان جنوبی و بز مرخز در استان کردستان است. اصولا تمامی نژادهای دو پوششی بز در کنار تولید مو(پوشش خارجی)، مقداری کرک (پوشش زیرین) نیز تولید می کنند. مقدار تولید کرکک در نژادهای مختلف، متفاوت است و در این میان نژادهایی که مقدار زیادی از کرک را تولید کنند بعنوان بزهای کرکی ( یا کشمیری) در جهان شناخته می شوند. در مورد اینکه چرا به الیاف کرک ، کشمیر گفته می شود باید گفت که لغت کشمیر (CASHMERE) از آن جهت نیست که این بزها از منطقه کشمیر(ناحیه ای بین هند و پاکستان) منشا گرفته اند، بلکه بدین خاطر است که از قدیم کرک تولیدی مناطق مختلف جهان به کشمیر برده شده و در آنجا به شالهای معروف کشمیری مبدل شده اند. در این مقاله، منظور ما از بزهای کرکی همان است که در کشورهای دیگر تحت عنوان بز کشمیر یاد می کنند. در مقابل بزهای کرکی، نژادهایی از بز وجود دارند که الیاف آنان کرک تلقی نمی شود و همه الیاف تولیدی (پوشش خارجی و پوشش داخلی) تحت عنوان موهر شناخته می شود که از این گروه می توان بزآنقوره ترکیه و بز مرخز را نام برد. نکته جالبی درباره بز مرخز وجود دارد بطوریکه نژاد مرخز کردستان ، مهمترين نژاد توليد كننده الياف "مرز" در کشور می باشد كه از آن در تهیه نوعی لباس گرانقيمت كردي استفاده مي شود. این نژاد بواسطه وجود فرهنگ بافت لباسهای کردی نفيس هنوز تکنولوژی فرآيند الياف آن به صورت سنتی و بومی باقی مانده است . اگر اين علاقمندی افراد منطقه به اين نوع لباس نبود شايد اين نژاد از بين رفته وتکنولوژی بومی آن هم به سرنوشت کارگاههای شال بافی کرمان دچار ميشد که در طول زمان همه برچيده شده اند. بز مرخز هرچند به تعداد کم در ايران پرورش می يابد و از نظر تعداد با بزهای کرکی قایل مقایسه نیست ولی مثال ايده آلی برای ساير دامهای کشور ازلحاظ پيدا کردن مصرف کننده برای محصول نهايی است. مثلا اگر در مورد بز کرکی رايينی هم تکنولوژی بومی تبدیل الیاف به محصولات نهایی از بین نرفته بود و صنعت کرک ایران فقط متکی به صادرات الياف خام نبود قطعا وضعيت بهتری برای دامپروران متصور بود. در اين راه تقويت شرکت های تعاونی دامپروری و تلاش برای توليد محصولات بومی و توسعه ی فرايندهای بعدی تا رسيدن به مرحله توليد و صادر کردن البسه کرکی ضرورت دارد. اگر ميخواهيم وضعيت دامپروران را بهبود بخشيم راهی نيست جز آگاه کردن آنان به منافع کار گروهی و تشکيل تعاونی روستايی با اين هدف که تمامی پروسه خريد کرک خام از دامدار تا فروش مستقيم البسه کرکی به مصرف کننده - چه در داخل و چه در خارج از کشور- توسط اين تعاونی ها انجام پذيرد.برای مثال، مشابه این وضعیت در مورد بز آنقوره فرانسوی انجام شده است که 180 دامدار تنها با دارا بودن 7500 راس بز، اتحادیه ای تشکیل داده اند تا سود ناشی از فروش محصول نهایی را به فعالیتهای دامپروری خود بیافزایند. با توجه به وجود چند صد پرورش دهنده بز کرکی با حداقل 3 میلیون راس دام در کشور، قطعا اتحادیه یا تعاونی قویتری می تواند تشکیل یابد. عملی شدن این موضوع، اصلاح نژاد بز کرکی را آسانتر خواهد نمود چرا که دامدار مستقیما در سود ناشی از فروش سهیم بوده و در نتیجه عواملی را که موجب بالا رفتن ارزش کرک می شوند رعایت خواهد نمود. البته دامداران به تنهایی قادر به اینکار نبوده و این وظیفه دانش آموختگان مهندسی کشاورزی در گرایشهای ترویج و آموزش، دامپروری و اقتصاد است که در این زمینه اقدام نمایند تا ضمن ایجاد اشتغال برای خود، وضعیت صنعت کرک را بهبود بخشند. در اینجاشایان ذکر است که تغییرات شدید قیمت خرید کرک از دامداران توسط واسطه های خرده پا ،خطری برای بزهای کرکی ایران محسوب می شود زیرا در مواقعی که کرک خام به قیمت مناسبی از دامدار خریداری می شود، آنها به نگهداری بز کرکی و همکاری با مرکز اصلاح نژاد بز های کرکی ترغیب می شوند ولی در سالهایی که قیمت خرید کرک خام از دامدار کاهش می یابد رغبت دامداران به رعایت اصول اصلاح نژادی و پرورش بز کرکی خالص کاهش می یابد و اقدام به نگهداری بزهای گوشتی می نمایند. چنین وضعیتی در سال 1380 در استان کرمان پیش آمده بود که معدودی بز گوشتی پاکستانی در برخی گله ها در میان بزهای کرکی دیده می شد. بعبارت دیگر تفاوت قیمت گوشت و کرک خام باعث می شود که گاهگاهی ترکیب گله های بز به سمت بزهای گوشتی کشیده شود که خطری برای حفظ خلوص نژادی بزهای تولید کننده کرک است.
همگام با تلاشهای فوق الذکر که در دراز مدت بایستی انجام پذیرند، در وضعیت فعلی که تمامی کرک تولیدی کشور بصورت خام و یا بصورت کرک مو کشی شده ( در مراحل اولیه فرایند) صادر می شود، راههایی وجود دارد که به افزایش قیمت کرک صادراتی ایران در کوتاه مدت منجر شود که در زیر به آنها می پردازیم.
با مروری بر اعداد و ارقام منتشر شده درباره قیمت کرک مشاهده می شود اطلاعاتی که از منابع داخلی منتشر شده بیشتر کلی گویی بوده و دارای دامنه بسیار وسیعی است بطوریکه قیمت کرک صادراتی از 75 الی 175 دلار بازای هر کیلوگرم کرک موکشی شده سفید عنوان شده است. منابع خارجی قیمت کرک موکشی شده(دلاربازای هر کیلوگرم) را برای انواع مختلف کرک بصورت زیر گزارش کرده اند:
چینی 15 میکرون:95
مغولی 15 الی 16 میکرون: 85
ایرانی 16 الی 17 میکرون:75
در داخل هر نوع نیز تفاوتهای قیمت بر حسب طول الیاف وجود دارد که با انحراف 10-15 درصد بین طویلترین (40 میلیمتر طول) و کوتاهترین (30-32 میلیمتر) می باشد. در شکل زیر نمودار تغییرات قیمت کرک در چهل سال گذشته مشاهده می گردد:
چینی
ایرانی مغولی
قیمت کشمیر در چهل سال گذشته (http://www.gschneider.com/indicators/index.php)
قطر، طول، رنگ و میزان ناخالصی از عواملی هستند که روی قیمت کرک تاثیر گذارند. مروری بر قیمت کرک در بازارهای جهانی نشان می دهد که همیشه کرک چینی گرانتر از کرک ایرانی بفروش می رسد و دلیل آن در برخی منابع ظرافت بیشتر و رنگ روشنتر کرک چینی عنوان شده است. حتی برخی اوقات تفاوت ظرافت در حد 2 الی 3 میکرون در کرک موکشی شده منجر به گرانبها تر شدن 50 درصدی نوع چینی(15 میکرومتر) شده است. رنگ طبیعی الیاف نیز ارزش آنرا تا حد زیادی تحت تاثیر قرار می دهد و نوع سفید آن گرانترین رنگ است چرا که کرک تیره قبل از رنگرزی می باید بی رنگ شود. نخ در سیستم فاستونی موقعی قابل تهیه است که میانگین طول الیاف بحد کافی زیاد باشد و کرکهای حاوی الیاف کوتاه می باید در سیستم کاردشده(carded) نخ ریسی شوند. از سایر عواملی که قیمت کرک موکشی شده را تحت تاثیر قرار می دهند مقدار موهای زبر و سایر آلودگی ها است که می باید زدوده شوند و در نهایت هرچه خلوص کرک بیشتر باشد، گرانبها تر است.
معمولا بیان می شود که کرک ایران و افغانستان در بازارهای جهانی کمترین قیمت را بخود اختصاص می دهند که رنگ تیره، ظرافت نامطلوب و طول الیاف کوتاه از دلایل آن شمرده می شود.
میانگین قطر الیاف کرک برحسب نوع آن به صورت زیر است:
چینی:14.5-15.5
مغولی: 16.5-17.5
ایران/افغانستان:17-18.5
در مورد آمار دقیق میزان تولید کرک در جهان اطلاعات صحیحی در دسترس نیست ولی گمان میرود چین،60-65 ، مغولستان 20-25 و ایران و افغانستان با هم 15 درصد تولید را بخود اختصاص دهند. مابقی کشورها از قبیل ترکیه، هند، استرالیا، نیوزلند و پاکستان مقادیر اندکی تولید می کنند که در مقایسه با سه کشور اصلی مذکور، ناچیز است. تولید جهانی کرک خام حدود 11-12 هزار تن تخمین زده می شود. ترکیبی از شرایط تغذیه ای و جغرافیایی استپ آسیای شرقی و مرکزی ، کوهستانها و صحراها موجب گردیده که بزهای این نواحی پرتولیدترین بزهای دنیا از نظر تولید کرک باشند. چهار بازار اصلی که کرک موکشی شده را در کارخانجات خود به محصولات نهایی تبدیل می کنند عبارتند از: امریکا، اروپا(انگلستان و ایتالیا)، ژاپن و خود چین. و مصرف کنندگان محصولات نیز در همین کشورها هستند باستثنا چین که مقدار کمتری از محصولات اعلای خود را مصرف می کند. گاهی نیز ادعاهایی شده بود مبنی بر اینکه بزهای کرکی ایران با نژادهای دیگر تولید کننده الیاف موهر تلاقی پیدا کرده اند. برای بررسی موضوع طی پژوهشی که روی نژادهای مرخز و رایینی در استان كرمان انجام شد نتایج نشان داد که فاصله ژنتيكي این دو نژاد در ایران از هم زیاد می باشند. بایستی با بهبود روشهای اصلاح نژادی مورد استفاده، این خلوص نژادی حفظ شده و با کاهش میانگین قطر الیاف سعی به بالا بردن قیمت کرک ایران نسبت به رقیبان تلاش نمود.
در خاتمه باید گفت که فعالتر کردن تعاونی های پرورش دهندگان بز کرکی در این زمینه کار مشکلی است ولی با همت دامپروران بز کرکی رایینی بخصوص مردم باصفای "بافت" کاری شدنی است.
منابع :
عباس رافت، حميدرضا انصاري و همکاران (1379) ,.روش تشخيص فعاليت فوليكول اوليه وثانويه در پوست بز كركي رائيني, مقالات اولين سمينار پژوهشي پوست ، چرم و الياف دامي كشور
http://www.gschneider.com
http://www.cashmere.com
Saeid Naderi,, Hamid-Reza Rezaei,, Pierre Taberlet,, Stéphanie Zundel,, Seyed-Abbas Rafat,, Hamid-Reza Naghash,, Mohamed A. A. El-Barody,, Okan Ertugrul,, François Pompanon (2007) # Large-Scale Mitochondrial DNA Analysis of the Domestic Goat Reveals Six Haplogroups with High Diversity, PLos ONE, 2 (10), e1012.





مطالب علمی،تحلیلی،آموزشی و مشاوره درباره الیاف دامی (پشم، کشمیر موهر آنقوره).تمامی حقوق محفوظ است. ©