نوآوری های الیاف دامی ایران

معضلات و راهکارهای تولید الیاف دامی در کشور تهیه: دکتر عباس رافت - استاد دانشگاه تبریز

email: rafata@tabrizu.ac.ir

هدف از این نوشتار بررسی علمی موضوع راهکارهای رفع مشکلات پشم و کشمیر در ایران بوده و غرض آن نیست که فرد یا سازمانی بعنوان مقصر معرفی شود. بلکه در نظر است مشکلات و گره ها بصورت بی طرف شناسایی شود تا مورد برنامه ریزی قرار گرفته و موجب رفع مشکل، و فراتر از آن پیشرفت در زمینه های مربوطه شود. مقدمه مزایای فرش با پشم طبیعی و ساير منسوجات پشمي آن است که پشم طبیعی آسیبی به محیط زیست نمی زند و از طرف دیگر الياف با منشا پتروشيمي منجر به توليد میکروپلاستیک ها مي شود كه در نهايت وارد آب ها شده و تبدیل به مواد مضر برای بدن انسان می شوند. از خواص مطلوب پشم در زندگي بشر مي توان موارد زير را نام برد: • ایجاد میکروکلیمای مطلوب در محیط كه بر اي مثال در مبلمان هايي كه در آنها از پشم طبيعي استفاده شده باشد قابل لمس است يا فضاي داخل آلاچيق ها ی عشایر بخاطر استفاده از پشم، در تابستان های گرم، هوای خنک و مطبوعی دارد. • جذب فرمالدئید مضر برای بدن انسان: در زندگي ماشيني و صنعتي امروز با انبوهي از مواد شيميايي مواجه مي شويم كه پشم این خاصيت را دارد كه قسمتي از مواد مضر را جذب مي كند. • مشتعل نشدن در مقایسه با فرش ماشینی با الياف مصنوعي • تحریک سودمند سیستم ایمنی در دوران کودکی مهمترین الیاف دامی در کشور را می توان پشم، کرک یا کشمیر بز و ابریشم دانست که در این مبحث به آنها پرداخته می شود. پشم تعریف: پشم عبارتست از نوعی لیف پروتئینی كه روی پوست گوسفند می روید و در صنعت قالیبافی به صورت پرز و گاهی تار و پود به كار می‌رود. پشم تابیده شده (نخ پشمی) را در قالیبافی اصطلاحاً خامه می‌گویند. شناخت ویژگی‌های پشم گوسفندان و مزایا و محدودیت‌های آنها می‌تواند بخشی از مشكلات مواد اوليه فراروی صنايع نساجي پشمي و قالی بافی در ایران را برطرف کند و راههاي پيشرفت در اين زمينه ها را نمايان سازد. آماری که در سال های 1286 تا 1289 شمسی ارائه گردیده بیان می دارد صادرات پشم ایران عمدتاً به کشورهای روسیه، هندوستان، عثمانی، و انگلیس است. به عنوان مثال در سال 1289 شمسی یک میلیون و 700 هزار من تبریز بوده است. پس از آن نیز صادرات این محصول ارزشمند تا سال 1345 شمسی ادامه داشته است و بیشترین آن در سال 1337 شمسی معادل 12.54 میلیون کیلوگرم بوده است. بررسی آمار های بازرگانی در دهه های گذشته همواره بیانگر نقش بارز صادرات قالی در ارز حاصل از صادرات غیر نفتی بوده است که از تلفیق مساعی دامداری و صنعت حاصل شده است. عنایتی خاص این نکته که تا نیم قرن پیش، قالیهای بافته شده در کشور عمدتا از پشم دام بومی تهیه می گردید لذا ضرورت دارد این هنر ملی حفظ شده و از طریق پاسداری از روند توسعه دامپروری و تولید الیاف، درآمد ارزی حاصله استمرار داشته باشد و در این مسیر شناخت علمی شاخص های ذیربط در تولید پشم و کرک و... و عوامل موثر در آن از اهمیت بالایی برخوردار است. در گذشته یکی از عمده ترین مزیت های تولید فرش در کشور، نیازهای ارزی اندک ان بوده است بطوریکه در سال 1373 حدود 6/1 میلیارد دلار از فرش حاصل شده بود که میزان ارزبری آن 10 تا 15 درصد بوده است. در سال 1368 بازای هر دلار هزینه ارزی برای فرش حدود 79 دلار درامد ارز از محل صادرات بوده است. امروزه با عنایت به ارزش ریال در مقابل ارزهای دیگر ارزبری واردات مواد اولیه قالی بیشتر شده و در نتیجه لزوم برنامه ریزی برای تولید پشم از گوسفندان بومی بیش از پیش نمایان می گردد. اما از آن سال به بعد مقدار صادرات آن کم و ناچیز شده است. در سالهای اخیر واردات پشم و نخ پشمی به خاطر نیاز کارخانه های نساجی زیاد شده است. کالاهای پشمی وارده به مملکت بیشتر به صورت پشم شسته و یا ناشور برای تهیه نخ قالی و یا به شکل روبان پشمی و منسوجات پشمی می باشد و عمدتاً پشم ضخیم برای تهیه نخ قالی از کشور نيوزلند و پشم های ظریف پارچه بافی از کشور استرالیا وارد می شود. استراليا 25 درصد پشم ناشور دنيا را توليد مي كند و نيوزلند، توليد كننده اصلي پشم اصلاح شده قالي و پشم متوسط در نظر گرفته مي شود. استرالیا بعنوان بزرگترین تولید کننده پشم خام همواره مطرح بوده است و بصورت پشم خام، شسته یا تاپس به کشورهای مختلف صادر می کند. کشور های وارد کننده پشم از استرالیا که درای کارخانجات عظیم پروسسور هستند شامل اروپای غربی و ترکیه، ایتالیا، فرانسه، آلمان، اروپای شرقی ، امریکای شمالی، در آسیا چین، ژاپن، کره جنوبی، تایوان و جنوب شرقی آسیا و هند است. نگاهی به اخبار منتشره در رسانه ها اهمیت موضوع را بیشتر روشن می کند: خبر1: ژائله رئیس اتاق تبریز در سخنان خود با تاکید بر این نکته که هنر صنعت فرش استان با ۲۱۵ هزار نفر شاغل سهم عمده ای در اقتصاد کشور ایفاء می نماید، وی با اشاره به جایگاه کشورهای برتر در زمینه‌ی صادرات فرش دستباف در سال ۲۰۱۷ اظهار داشت: ایران با میزان صادرات ۴۲۶ میلیون دلار و سهم ۲۷.۹ درصدی از صادرات جهانی، کشور هند با میزان صادرات ۳۸۵ میلیون دلار و سهم ۲۵.۲ درصدی از صادرات جهانی، پاکستان با میزان صادرات ۶۹ میلیون دلار و سهم ۴.۵ درصدی از صادرات جهانی، نپال با میزان صادرات ۶۷ میلیون دلار و سهم ۴/۴ درصدی از صادرات جهانی، چین با میزان صادرات ۵۹ میلیون دلار و سهم ۳.۹ درصدی از صادرات جهانی و ترکیه با میزان صادرات ۴۵ میلیون دلار و سهم ۲.۹ درصدی از صادرات جهانی را به خود اختصاص داده است. ژائله حجم کل صادرات فرش دستباف در جهان در سال ۲۰۱۷ را برابر با ۱ میلیارد و ۵۲۴ میلیون دلار ذکر و خاطر نشان کرد: در سال ۱۳۹۶ مقصد صادرات اصلی فرش دستباف ایران، کشور ایالات متحده آمریکا بوده است که حدود ۳۰ درصد از حجم صادرات را به خود اختصاص داده است. وی با اشاره به مهمترین مقاصد صادراتی فرش دستباف ایران بر اساس آمار و اطلاعات ارائه شده از سوی مرکز ملی فرش ایران گفت: ایالات متحده آمریکا با حجم صادرات به میزان ۱۲۶ میلیون دلار، آلمان با حجم صادرات به میزان ۵۸ میلیون دلار، لبنان با حجم صادرات به میزان ۳۰ میلیون دلار، انگلستان با حجم صادرات به میزان ۲۳ میلیون دلار، ژاپن با حجم صادرات به میزان ۲۳ میلیون دلار، امارات متحده عربی با حجم صادرات به میزان ۲۳ میلیون دلار، پاکستان با حجم صادرات به میزان ۲۰ میلیون دلار، آفریقای جنوبی با حجم صادرات به میزان ۱۵ میلیون دلار، ایتالیا با حجم صادرات به میزان ۱۲ میلیون دلار، استرالیا با حجم صادرات به میزان ۱۱ میلیون دلار، کانادا با حجم صادرات به میزان ۱۰ میلیون دلار می باشد. رئیس اتاق بازرگانی تبریز (ژائله) الزامات مطرح شده از سوی فعالان صنعت فرش برای توسعه این صنعت در استان آذربایجان شرقی را اینگونه مطرح کرد: تامین مواد اولیه مورد نیاز فرش از بازارهای جهانی و نظارت بر انحصار واردات پشم، حمایت از واحدهای تولید پشم که با مشکل مواجه شده اند، اصلاح و حمایت از دام های سبک استان و کشورکه پشم آنها در صنعت فرش موثر هستند. خبر2 : در حالی که ایران در سال‌های گذشته حجم قابل‌توجهی از پشم و ابریشم مورد نیاز بازار داخلی را تأمین می‌کرد اما در سال‌های اخیر برای تأمین این دو ماده اولیه تولید فرش در کنار تولید داخلی به واردات نیاز پیدا شده است. در این رابطه محمدعلی زرینه کفش - رئیس اتحادیه بافندگان فرش دستباف - به ایسنا، گفت: در تولید و رفع نیاز به مواد اولیه بافت فرش خودکفا نیستیم و برای رفع نیاز بازار نیاز به واردات پشم و ابریشم به کشور احساس می‌شود(1397). انعکاس چالش ها در رسانه ها • افزایش صادرات پشم خام از کشور: نبود صنایع به روز ریسندگی، صادرات فله ای پشم خام از کشور را افزایش داده است. خبرگزاری موج • فرهاد خانی کارشناس فرش با اشاره به اینکه واردات پشم از کشورهای دیگر هزینه های تولید فرش دستباف ایران را بالا می برد، اظهار داشت: بخاطر برخی مسائل، بعضی از کشورها به صورت مستقیم به ایران پشم نمی فروشند و ایران مجبور است پشم وارداتی خود را با چند برابر قیمت جهانی از دست واسطه ها در بازارهای بین المللی بخرد که این مساله موجب افزایش هزینه های تولید فرش دستباف کشور می شود. وی افزود:‌ هر چه هزینه های تولید بالاتر باشد،‌ قیمت تمام شده محصول نهایی هم بالاتر می رود و گران تر بودن کالای تولیدی کشور قدرت رقابت محصولات ایران را در مقایسه با مشابه خارجی چندین برابر پایین می آورد. • واردات پشم صنعت فرش را متزلزل تر مي كند. خبرگزاري موج. يك كارشناس صنعت فرش گفت:واردات عمده پشم با بهاي بالا صنعت فرش را متزلزل تر مي كند. كريمي كارشناس صنعت فرش :بخشي‌ از مشكلات‌ صنعت‌ فرش‌ ايران‌ به‌ تهيه‌ پشم‌ برمي‌گردد. بخش‌ عمده‌ پشم‌ مورد نياز در قاليبافي‌ از خارج‌ وارد مي‌شود. • سيدجلال الدين بصام مديرعامل شركت سهامي فرش ايران �در حال حاضر در ايران پنج ميليون و500 هزار متر فرش توليد مي شود كه با در نظر گرفتن پنج كيلو پشم براي بافت هر متر فرش، كشور به 28هزار تن پشم شسته نياز دارد.�به گفته او براي توليد اين مقدار پشم شسته به حدود 70هزار تن پشم ناشور نيازمنديم كه 60هزار تن آن از گوسفندان ايراني توليد مي شود و 10هزار تن باقيمانده از كشورهاي ديگر به خصوص كشور نيوزيلند و اروگوئه وارد كشور مي شود • �پشم ايراني از بسياري جهات مناسب تر از پشم نيوزيلندي است ولي بافندگان براي بافت فرش هاي ظريف لزوماً از پشم هاي نيوزيلندي به دليل دارابودن كيفت مناسب در قطر و اندازه استاندارد استفاده مي شود. � • همچنين در مورد بازار بين المللي پشم شايان ذكر است از سال 2006 ميلادي، قيمت جهاني پشم رو به افزايش گذاشته است. گردش تدريجي گوسفندان پشمي نيوزيلندي و استراليايي به سمت گوسفندان گوشتي و همچنين افزايش 7-8 درصدي نرخ برابري دلار نيوزيلند نسبت به دلار امريكا، موجب افزايش قيمت 65 تا 70 درصدي قيمت پشم در دنيا شده است • حداكثر بی‌توجهی به پشم داخلی در گذشته : در دو دهه اخیر بدلیل اختلاف قیمت شدیدی كه بین پشم و گوشت بوجود آمده انگیزه پشم چینی قبل ذبح گوسفند كاهش یافته، درنتیجه یكی از مهمترین چالش‌های قالی ایرانی كاربرد پشم دباغی شده درقالیبافی است. خروج پشم از مرزهای شرقی و واردات آن به خاطر بخش نساجی و استفاده از الیاف پشم دباغي در فرایند تهیه خامه قالی ابهام دارد. • فرآوری و پرورش پشم یكی از مهمترین موارد موثردر كیفیت قالی است. استفاده از پشم مناسب در تولید خامه قالی از بسیاری عیوب قالی همچون دورنگی، رگه‌دار شدن، نمدی شدن، جلوگیری کرده ضمن آنكه چگونگی استفاده از آن نقش موثری در قیمت تمام شده قالی بافته شده دارد. • نظرات برخي گوسفندداران : سوال : چرا پشم گوسفندانتان را نمی‌چینید؟ اگر برای گوسفند ضرری نداشت اصلا نمی‌چیدیم چون قیمت پشم آنقدر پایین است كه کفاف دستمزد پشم چین را نمی‌دهد. • البته اظهار نظراتي نيز در اين حوزه وجود دارد كه همه مشكلات موجود را ناشي از نرخ ارز مي دانند براي مثال جامعه قالی بر این نظر است كه كلید حل مشكل قالی اعم از مواداولیه، تولید و تجارت قالی، آزاد سازی نرخ ارز است و هیچ راه و روش دیگری مشكلات را بصورت همه جانبه برطرف نخواهد كرد. چنانکه در اخبار ورسانه های فوق الذکر مشاهده گردید، بخش صنعت وبازرگانی همیشه بر اهمیت درآمد زایی صنایع مرتبط با الیاف دامی تاکید دارند ولی آنچه که در بینایبین نظرات گوناگون کارشناسان و تجار و مسئولین بدنبال کنکاش هستیم این نکته است که برای مواد اولیه پشم چه باید کرد؟ بنظر می رسد مطالب و اولویت های مختلفی از طرف سازمان های درگیر ارایه شده است ولی آنچه که برای برنامه ریزی درازمدت و اصولی مورد نیاز است، نظر جامع و صائبی درباره باید های تولید پشم در کشور است. انتظار بر این است کع پشم مورد نیاز کشور به تفصیل و برحسب کمیت و کیفیت تعریف گردد و اطلاعات کاملی درباره پشم مورد نیاز صنایع مختلف از نظر کمی و کیفی ارایه گردد تا در برنامه ریزی بخش بالادستی دامپروری مد نظر قرار گیرد. در جدول 1 آمار تولید پشم خام (نشسته) 30 کشور رتبه برتر جهان (در سال 2012) آمده است که ایران با تولید 61.5 هزار تن حدود 3 درصد تولید پشم جهان را در اختیار دارد و حائز رتبه پنجم است.. در سال 2020 رتبه ايران در دنيا از لحاظ توليد پشم خام هفتم بوده است (جدول 2). هر چند درباره توليد و مصرف پشم قالي آمار دقيقي در دسترس نيست ولي با بررسي اعداد و ارقام كلي، ميتوان گفت كه تولید پشم ایران تکافوی صنعت نساجی و قالی بافی را نمی کند و برای مثال ایران همواره نیازمند واردات پشم نیوزلندی برای مصارف قالی دستبافت بوده است. جدول 1 آمار تولید پشم خام (نشسته) 30 کشور رتبه برتر جهان (در سال 2012 ) (منبع : وبسایت فائو) کشور تولید برحسب تن تولید برحسب درصد کل China, mainland 400000 19.4 Australia 362100 17.5 New Zealand 165000 7.98 United Kingdom 68000 3.29 Iran (Islamic Republic of) 61500 2.98 Morocco 56000 2.71 Sudan (former) 56000 2.71 Russian Federation 55253 2.67 Argentina 55000 2.66 Turkey 51180 2.48 India 45500 2.2 Pakistan 43000 2.08 South Africa 39904 1.93 Kazakhstan 39500 1.91 Turkmenistan 39000 1.89 Uruguay 36000 1.74 Indonesia 30750 1.49 Uzbekistan 27500 1.33 Algeria 27000 1.31 Spain 22935 1.11 Syrian Arab Republic 22000 1.06 Romania 18600 0.9 Afghanistan 17500 0.85 Iraq 17000 0.82 Mongolia 16500 0.8 Azerbaijan 16464 0.8 France 14500 0.7 Ireland 14500 0.7 United States of America 14000 0.68 Germany 13500 0.65 جدول 2 آمار 10 کشور برتر جهان از نظر تولید پشم در سال 2020 برحسب تن China, mainland 333624 Australia 283794 New Zealand 133836.31 T�rkiye 79754 United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland 70021.3 Morocco 61342.17 Iran (Islamic Republic of) 54703.47 Russian Federation 51660 Pakistan 43448.62 South Africa 43216.73 تعداد گوسفند بومي در كشور 47ميليون راس (سال 1399) و نژادهاي خارجي كلا 5000 راس برآورد شده است. توليد پشم گوسفند در كشورهاي اصلي توليد پشم 3 تا 5 كيلو براي هر راس بوده و در ايران یک و نيم كيلوگرم البته با كيفيت كاملا متفاوت است. ايران توليد 54 هزار تن پشم ناشور سالانه دارد كه در خوشبينانه ترين حالت، 70 الي 80 درصد وارد صنعت مي شود. حدود 50 درصد نژادها پشم سفيد رنگ توليد مي كنند. آمار 1390 مرکز امار ایران نشان می دهد که تعداد دام پشم چینی شده حدود 38 میلیون راس با تولید حدود 42 هزار تن پشم خام بوده است بنابراین در دهه 1390 الی 1400 تولید پشم در ایران افزایش قابل توجهی نشان می دهد حال سئوال این است که ازدیاد تولید پشم چقدر توانسته نیاز کشور را برآورد سازد؟ با نگاه بر سیر تحول پیشرفت در قالی بافی و بررسی کیفیت مواد اولیه مصرفی در گذشته درمی یابیم که قالی در ایران با استفاده از پشم گوسفندان انواع نژادهای ایرانی توانسته به عظمت و اوج ماندگاری برسد. در نتیجه ضروری است که این روند ادامه و تقویت گردد. تعداد جمعیت بز بر طبق آمار سازمان فائو (سال 2013) از مجموع جمعيت بز و بزغاله در سراسر جهان (1005605016 راس) حدود 20 میلیون راس به ايران تعلق دارد (شکل1) كه برآورد مي شود از اين تعداد، 5 ميليون رأس بزهاي تولید کننده كرك باشند. بطور كلي در سطح جهاني ،آمار دقیقی در مورد مقدار تولید کشمیر و موی بز در دسترس نیست. ولي تخمين زده مي شود كه ايران به همراه افغانستان بعد از كشورهاي چين و مغولستان در رتبه سوم از نظر توليد كرك يا كشمير باشد. شکل 1 - آمار جمعیت بز در 12 کشور برتر از لحاظ تعداد در سال 2013 – منبع فائو آمار تولید پیله ابریشم آمار مقدار تولید ابریشم در جهان بصورت جدول 3 قابل مشاهده است که ایران حایز رتبه پنجم در سال 2012 بوده است. لازم است درباره ابریشم نیز نیاز کشور و میزان تولید و واردات برآورد شود تا برنامه ریزی های لازم انجام شود. جدول3 – مقدار تولید ابریشم در کشورهای مهم تولید کننده در سال 2012 (منبع: faostat) کشور تولید ابریشم، تن China, mainland 370000 India 151000 Uzbekistan 25500 Thailand 4600 Iran (Islamic Republic of) 3300 Brazil 3219 Viet Nam 2500 Democratic People's Republic of Korea 900 Romania 790 Afghanistan 700 Japan 202 Cambodia 160 Turkey 151 كاربرد پشم در ايران • نساجي مكانيزه با هدف پوشاک: كلفت ريسي . فاستوني يا نازك ريسي و نيمه فاستوني: برای این نوع از مصارف، پشم داخلي نامناسب تشخیص داده شده است. • نساجي مکانیزه و دستی با هدف خامه قالی: برآورد سال 1380 نشان می دهد که حدود 6 ميليون نفر در این صنایع و مشاغل مربوطه اشتغال داشته اند كه امروزه 3 ميليون نفر تخمین زده می شود. خصوصيات مثبت پشم گوسفندان ايران كه در استراليا و نيوزلند کمتر ملموس است مقاومت و عدم نمدي شدن آن است. همچنین پشم داخلي ارتجاع خوبی دارد كه در قالي هايي كه براي پوشاندن كف بكار مي روند (نه قالي هاي تابلويي) صفتي بسيار مطلوب است. در مقابل پشم خارجي نيز ويژگيهاي مطلوبي دارد من الجمله آن است كه يكنواخت تر بوده و بازده بالايي در ريسندگي دارد ولی عيب آن، زود كدر شدن رنگ ذکر شده است. همچنين ارتجاع پشم خارجي كم بوده و ريزش زياد در فرش با گذشت زمان گزارش شده است. بطور کلی پشم های ايراني با قطر كمتر از 30 براي قالي دستباف درجه يك، 30 تا 35 برای درجه 2 و تا 40 ميکرون برای درجه 3 بکار می رود. پشم خارجي براي فرش هاي رج شمار بالاي 45 و براي مخلوط كردن با پشم داخلي بکار می رود تا معايب پشم داخلي را تاحدودي مرتفع سازد براي مثال ميكرون قطر را كاهش داده و يكنواختي و طول را بهبود بخشد. معمولا در خامه های تبريز قم اصفهان نايين 65 درصد پشم بومي و 35 درصد پشم خارجي استفاده مي شود. انواع پشم را می توان از نظر برداشت به دو نوع پشم مقراضي يا نو و پشم دباغي تقسیم بندی کرد. پشم دباغی سالانه 6 هزار تن برآورد مي شود که با فرض بازدهي 70 درصد، حدود 4 هزار تن پشم دباغي حلاجي شده توليد مي شود و وارد صنعت كف پوش ها و متاسفانه قالي مي شود. برای پشم های ضخیم، مهمترین بازار مصرف به قالی بافی مربوط می شود. کمبود پشم باعث شده تا گاهی از پشم دباغی در خامه قالی استفاده شود. با افزایش درصد میزان الیاف پشم دباغی در خامه، میزان استحکام در خامه کاهش می یابد و حضور این الیاف باعث افزایش ناهمواری و پرزدادن قالي می شود. مصرف اصلی پشم های ظریف در تهیه پارچه های پشمی است و در این مورد کشبافی نیز حائز اهمیت است. بازرگانی تخمین زده می شود براي توليد 1تا 3 ميليون متر مربع فرش، 22 هزار تن پشم ناشور لازم باشد که با جمع ساير صنايع دستي نیاز به حداقل 24 هزار تن برآورد می شود. در برخی آمارها ذکر شده که توليد پشم بومي 18 هزار تن شسته است. توليد پشم دباغي نيز 4 هزار تن شسته برآورد می شود كه 1.6 هزارتن مصرف داخلي داشته و بقيه صادر يا قاچاق می شود. گاهی نياز كشور 24 هزار تن ناشور يا 12 هزار تن شسته شامل نیاز فاستوني به 2.5 هزارتن ذکر شده است. منبع ديگر واردات تا 18 هزارتن سالانه ذکر کرده اند. آمار متفاوتی از توليد و مصرف پشم و قالي، صادرات و واردات غير رسمي گزارش شده است و خودمصرفي روستاييان و مصرف كنندگان محلي معلوم نيست. با وجود ذكر ارقام بالا شده در خصوص آمار نياز و مصرف پشم در كشور، متاسفانه اطلاعات دقیقی در این مورد در دسترس نيست. البته يكي از پيچيدگي هاي برآورد توليد پشم در سطح جهان و از جمله ايران، آن است كه پشم، محصول قابل انبار كردن بمدت های طولانی است و واسطه ها و كارخانجات ممكن است درزمان پايين بودن قيمت ها اقدام به ذخيره سازي در انبارها كنند و در زمان افزايش قيمت ها اقدام به عرضه پشم كنند. به همين خاطر آمار تولید پشم سالانه هر كشور با نوساناتي همراه است. ولي در هر صورت بررسي در بازه هاي زماني نسبتا طولاني نشان مي دهد كه در ايران همواره نياز به واردات پشم جهت تامين نياز نساجي و قالي بافي پشمي وجود دارد. همچنین توجه به این مسئله ضروری است که رقابت مستقیم پشم با الیاف مصنوعی بویژه پلیستر و آکریلیک و نیز سایر الیاف طبیعی مثل پنبه، به چه میزان مورد دقت نظر سیاست گذاران اقتصاد بخش کشاورزی است؟ مشکل چيست؟ امكان بهبود و پيشرفت وضعيت فعلي وجود دارد؟ آيا پشم داخلي مي تواند جايگزين بخشي از واردات شود؟ عليرغم توليد مقدار نسبتا قابل ملاحظه پشم در کشور، بنابر اذعان كارشناسان نساجي، اين محصول از كيفيت لازم و كافي جهت استفاده در صنایع نساجی و خامه قالی برخوردار نیست. در نتیجه برای رفع کمبود ها لازم است سالانه واردات پشم انجام می شود. واردات پشم را مي توان به دو بخش تقسيم كرد: بخش اول مقدار پشمي است كه در نساجي صنعتي، صنايع فاستوني و مشابه مورد نياز است كه پشم گوسفندان داخلي بدين منظور مناسب نيست. بخش دوم پشم مورد استفاده در صنايع قالي بافي است. براي اين قسمت دوم، اگر در مجموعه عوامل محيطي و ژنتيكي دخيل در صفات مرتبط با پشم ، بهبودی اتفاق افتد مي تواند بخشی از نياز به واردات را کم كند. امرزوه بخشي از تولید پشم بومي خريدار ندارد كه بايد علت يابي شود. قيمت پايين خرید پشم از دامدار باعث شده است که در مواردی حتی اقدام به پشم چینی نشود. قيمت پايين خريد پشم در مقایسه با افزایش قیمت گوشت گوسفندی، در دهه های گذشته دلیل روند عدم توجه به توليد پشم از جانب دامپروران بوده است. در نتيجه روز بروز كيفيت پشم توليدي كاهش يافته و ميزان مقبوليت توسط صنايع قالي بافي كاهش يافته است. با عنايت به تنوع اقليمي و نژادي يا توده هاي گوسفند در ايران ، اصراري نيست كه همه گوسفندان موجود بمنظور توليد پشم مورد بهره برداري قرار گيرند. بايستي نژادهاي مناسب توليد پشم شناسايي و تقويت شوند تا نياز به واردات را كم كنند. مثال بهترين نژادهاي پشمي كشور بلوچي، ماكويي، كلكوهي، فراهاني، عربي و سنجابي هستند. اكوتيپ هاي ديگر مي توانند بطور اختصاصي در جهت توليد بره گوشتي يا شير جهت پنيرسازي سوق داده شوند تا رفته رفته شاهد ان باشيم كه پرورش گوسفند سه منظوره جاي خود را به پرورش گوسفندان تخصصي گوشتي يا شيري يا پشمي- گوشتي شوند. استفاده از علم اصلاح نژاد در دامپروري ايران ماسواي بخش گاوداري صنعتي، ساير بخش هاي دام هاي نشخواركننده( گاوهاي بومي، گوسفند و بز بومي، شتر) متاسفانه بهره کافی از علم نوين ژنتيك و اصلاح نژاد نبرده اند. بطور کلی گوسفندداران با اصول گزينش و بهبود ژنتيكي آشنا نيستند. فقط عده اندكي از گوسفند داران با نژادهاي خارجي زادآور آشنا شده و بخاطر جذابيت قيمت گوشت گوسفندي اقدام به دورگ گيري جهت افزايش بره هاي استحصالي كرده اند ولي مشكل اين بوده كه بعد از دو سه نسل تلاقي گري، در ادامه راه از رديابي ژنهاي دوقلوزايي ناتوان بوده اند. هر چند بره های آمیخته از نظر تعداد شايد در مقابل بره زایی حداقل بيست ميليون راس ميش داشتي، قابل توجه نباشد ولی انتظار بر انتشار نتایج آمیخته گری و تجارب بدست آمده در جهت تولید گوشت بهنوان محصول اصلی و شیر و پشم بعنوان محصولات در درجه بعدی اهمیت است. به بيان ديگر اصلاح نژاد گوسفندي خلاصه شده است. در دورگ گيري با چند نژاد خارجي و آنهم بسيار محدود. عدم پيگيري گزينش جهت دستيابي به يك تركيب ژنتيكي مطلوب و مساعد شرايط اقليمي ايران منجر به توفیق نیافتن کامل آمیخته گری با نژادهای خارجی جهت تامین نیازهای کشور به گوشت قرمز شده است که هدف اصلی طرح بود چه برسد به محصول فرعی پشم. مثلا گوسفندداران اقدام به شماره گذاري و تعيين هويت دامهاي خود نكرده و بنظور انتخاب والدين نسل بعد، از همان روش هاي سنتي خود استفاده مي كنند. انجمن هاي نژاد در كشور در مورد گوسفند و بز تشكيل نشده و دامپروران با مزاياي تشكل هاي دامپروري آشنا نيستند و نهايتا آنرا صرفا بعنوان مرکزی جهت اختصاص نهاده هاي ارزان دولتي مي شناسند. برنامه هاي اصلاح نژادي گوسفند در كشور محدود به انجام آميخته گري با تعداد اندكي نژاد خارجي مثل رومانوف شده كه هدف آن دستيابي به تعداد بيشتري بره بوده است ولي تاكنون کمتر گزارش علمي از نتايج آن منتشر شده است كه چقدر توانسته است بره زايي را در سطح توده هاي گوسفند بهره برداران افزايش پايداری دهد. از طرف ديگر تعداد اين آميخته گري ها در مقايسه با تعداد حدود 20 ميليون راسي ميش هاي موجود در كشور بسيار اندك است. حدود 20 ايستگاه پرورش و اصلاح نژاد گوسفند و بز در سرتاسر كشور وجود دارند از قبيل نژادهاي قزل، بلوچي، لري، مغاني، بز كركي زائيني و ... ولي فعاليت اين ايستگاهها بويژه در دو دهه اخير باید مورد بازبینی قرار گیرد و بررسی شود که توده هاي اصلي گوسفند در ايران به سمت كدام صفات گزينش مي شوند؟ با يك چشم انداز كلي آيا ادامه وضعيت موجود جوابگوي نياز كشور به تامين پروتئين حيواني با 80 ميليون جمعيت است؟ كه در كنار آن الياف دامي مورد نياز صنايع نيز تامين شود؟ همچنانكه شاهديم مشغله عمده وزارت جهاد كشاورزي و معاونت امور دام مرغ و تخم مرغ و توليد شير از گاوداري هاي صنعتي بوده و دام هاي بومي بالاجبار و بالاضطرار به فراموشي سپرده شده اند. صرف نظر از گاو نژاد هلشتاين و پرورش صنعتي گاو چند نژاد خارجي ديگر، سرنوشت گاوهاي بومي نيز از نظر اصلاح نژاد شبيه گوسفند و بز است و برنامه مشخصي براي آن باید تدوین شود و نتايج آنها با معياري هاي علمي مورد ارزيابي و قضاوت افراد ی بدون تضاد منافع بررسی شده و تصحيح مسير شود. براي شروع پيشنهاد مي شود تنها چند درصدي از سرمايه گذاري و بودجه در نظر گرفته شده براي واردات مواد ژنتیکی گاوداري هاي صنعتي يا واردات مواد ژنتيكي مرغ يا نهاده هاي دانه ذرت و كنجاله سويا طيور، به دامهاي نشخواركننده بومی در سطح بهره برداران اختصاص يابد. برخلاف طيور كه صد درصد با انسان از نظر غذايي رقيب هستند، نشخواركنندگان فقط 14 درصد خوراكي را مصرف مي كنند كه بعنوان غذاي انسان قابل استفاده است. اصلاح نژاد مستلزم كمك دولت به گوسفندداران است چرا كه اين برنامه ها طويل المدت بوده و از عهده بخش خصوصي بر نمي آيد. البته اين اقدامات در قالب حمايت از رمه داران و توزيع نرهاي اصلاحي انجام پذير است. عنصر اول، آگاهي و آموزش گوسفندداران درباره علم اصلاح نژاد است كه اگر اجرا شود نه تنها الياف دامي بلكه نياز به پروتئين دامي نيز برطرف خواهد شد. اين نگرش كه پرورش گوسفند، حرفه ساده اي بوده و بصورت اتوماتيك ادامه حيات پيدا خواهد كرد متاسفانه صحيح نيست. جوانان نسل جديد و فرزندان گوسفندداران، اگر حرفه گوسفند داري نيازهاي آنان را برطرف نكند به شغل پرزحمت دامداري ادامه نخواهند داد. كشورهاي پيشرو در گوسفندداري همواره از جديد ترين دستاوردهاي علمي و پيچيده ترين مدل هاي رياضي و اصلاح نژادي در جهت حفظ و سودآور بودن صنعت گوسفندداري بهره برده اند. چرا كه نياز هاي جوامع انساني امروزه متفاوت شده و هر دو طرف تولید کننده و مصرف كنندگان نياز هاي جديدي را مي طلبند که از قبيل توليد پروتئين حيواني با كمترين تاثير سوئ بر محيط زيست و کاستن از مشقت کار کشاورزی و ارج و منزلت اجتماعی است. كافي است گوسفندداران علاقمند تحت پوشش برنامه كنترل عملكرد قرار گيرند و با شناسايي قوچ هاي ممتاز در جهت پيشرفت ژنتيكي توده اقدام شود. با عنايت به ايستگاههاي اصلاح نژادي موجود در سرتاسر كشور، امكانات خوبي در اين زمينه وجود دارد فقط لازم است با بهره برداران ارتباط برقرار كرده و آگاهي هاي لازم داده شود. پيچيدگي موضوع تعيين اهداف اصلاح نژادي براي هر توده يا نژاد موجود در كشور است. بعبارت ديگر نسبت به تخصصي تر شدن نژادها اقدام كرد تا نسبت به توليد پشم مناسب توسط برخي توده ها اقدام نمود. در قسمت اصلاح نژاد، آشنا كردن دامپروران با صفات و خصوصيات پشم لازم است كه اتفاقا همگي از وراثت پذيري خوبي برخوردار بوده و با هزينه اندكي، قابل اندازه گيري و گزينش دامها در جهت بهبود صفات الياف هستند. پرسپكتيو آتي اصلاح نژاد، پرورش نژادهاي پشم ظريف جهت تامين مواد اوليه براي قالي رج شمار بالا و جایگزینی با پشم وارداتی دور از انتظار نيست. استفاده از علم دامپروری: توجه به عوامل محیطی بالاخص اقدامات مورد نياز جهت افزايش كيفيت پشم توليدي كشور، هم به پرورش و هم به اصلاح نژاد مربوط مي شوند. در قسمت پرورش، متاسفانه گوسفندداران با اصول صحيح پرورش و نگهداري و پرورش دام در راستاي توليد پشم مرغوب آشنا نيستند. چون محصول پشم بي كيفيتي توليد مي كنند لاجرم مشتري هم براي آن پيدا نمي شود. يعني يكسري اقداماتي لازم الاجراست كه فقط با آموزش بهره برداران قابل حصول است. از طرف ديگر اقدامات ترويج پشم از مدرسه تا دانشگاه لازم است تا جامعه روستايي و شهري از ارزش پشم و مزاياي آن آگاه شوند. در غير اين صورت، مسلم است كه گوسفند دار با بي توجهي به محصول پشم طي دوران پرورش و سپس در مرحله برداشت تا ارايه به كارخانجات پشم شويي، مواد بي كيفيتي را تحويل دهد كه خريداري نداشته باشد. کشور های پیشرو هم شرایط و قابل مقایسه با ایران، اقداماتی را برای آموزش بهره برداران در جهت پرورش دامهای تولید کننده الیاف برداشته اند که برای مثال مغولستان را می توان نام برد. یا شركت نيوزلندي ولز آف نیوزلند با ايجاد شبکه اي 700 دامدار و خانواده های آنان را با مصرف کننده نهایی ارتباط داده و با حفظ محیط زیست توليد پايداري را رقم زده است. تبلیغ پشم و منسوجات آن و یافتن مشتری و نوع مصرف برای انواع نژادها و انواع پشم های تولیدی از جمله فعاليت هاي اين شركت است. گاهي از طرفداران محیط زیست و بخش جنگل و مرتع مخالفتهايي با پرورش گوسفند و بز صورت مي گيرد. این سئوال مطرح است که پرورش گوسفند و بز آیا می تواند به اندازه زمین خواران و تبدیل کنندگان جنگل به جاده به محیط زیست لطمه بزند؟ در این مورد، کتاب مرتعداری دکتر کردوانی قابل ملاحظه است: آنچه كه مرتع و جنگل را نابود مي سازد مديريت نادرست منابع است نه صرفا بخش دامپروري. یکسری ویژگی ها در الیاف دامی باید وجود داشته باشد که تامین کیفیت و کمیت برای استفاده در محصولات نهایی نساجی و قالی بافی را تضمین نماید. رصد این کیفیت ها و آشنایی با عوامل پرورش (ژنتیک و تغذیه) وظیفه کارشناسان علوم دامی است. بعبارت دیگر تولید محصول با کیفیت، مواد درجه یک را می طلبد که بایستی از مرحله تولید در مزرعه پرورش دام پیگیری گردد. بعد از تحویل پشم یا کرک خام به درب کارخانه پشم شویی، کار متخصصین پرورش دام(وزارت جهاد کشاورزی) تمام می شود و من بعد، دانش متخصصین رشته‌های دیگری چون شیمی دانان و مهندسین نساجی و ... (وزارت صمت و میراث‌فرهنگی،گردشگری و صنایع‌دستی) است که محصول با کیفیتی را تولید و بازاریابی نمایند. هر گونه کاستی در امر تولید مواد خام مرغوب، در حین پروسه تبدیل الیاف دامی به محصول، قابل جبران نخواهد بود. علاوه بر این‌ها یکسری ویژگی ها و خصوصیات مربوط به علوم نساجی و شیمی در مورد الیاف وجود دارد که لازم است کارشناسان علوم دامی با آنها آشنا شوند تا این ویژگی های مطلوب را با آموزش بهره برداران در الیاف بوجود آورند یا ردیابی نموده و کیفیت آن را تضمین نمایند. برای مثال در کارخانجات ریسندگی با این مشکل مواجه هستیم که درصد الیاف کمپ یا مرده در پشم گوسفندان بومی در مقایسه با پشم های نیوزلندی بالا است و کارشناسان نساجی از این مسئله همواره شاکی هستند. اگر دامپروران با ویژگی " درصد الیاف مدولایی" در الیاف پشم تولیدی آشنا نباشند، نمی توانند این عیب مهم در پشم گوسفندان بومی کشور را جبران نمایند. گوسفندداران باید بدانند که چه عوامل ژنتیکی و محیطی باعث می شوند تا درصد الیاف مرده در داخل بیده گوسفندان بومی کشور بالا باشد. مشکلات قابل پيگيري توسط وزارت جهاد كشاورزي: • آسيب به كيفيت پشم در طي دوران پرورش، برداشت و ارايه به واسطه ها و فروش • عدم بكارگيري روش هاي مناسب پرورش و توليد و حفظ كيفيت پشم از مزرعه تا درب كارخانه پشم شويي • عدم آگاهي گوسفندداران از اصول اصلاح نژاد و بهبود عملكرد و كيفيت پشم پيگيري توسط وزارت صمت: • توجه به پشم بومي، همكاري در آموزش سورت پشم از مبدا • انعكاس معايب پشم بومي به بخش توليد و همکاری در جهت رفع آنها با بازخود اطلاعات • ايجاد زنجيره ارزش گذاري پشم تا بهره برداري از ارزش افزوده مراحل نهايي توليد • همكاري با رمه داران و حمايت از پرورش دهندگان گوسفندان پشمي • شناسايي شركت هاي نساجي علاقمند به تشكيل ساختاري شبيه آنچه كه woolmark پديد آورده اند. پيگيري توسط وزارت علوم تحقيقات و فناوري: امکان بهبود کمیت و کیفیت پشم گوسفندان بومی کشور وجود دارد و مستلزم سرمایه گذاری در تحقیق و توسعه و تربیت نیروی انسانی است. پيگيري توسط وزارت گردشگری میراث فرهنگی و صنایع‌دستی: اکوتوریسم و اگروتوریسم مبتنی بر الیاف دامی ایران توسعه صنعت توریسم به عنوان بخشی از ابعاد توسعه اجتماعی و فرهنگی هر کشور در کنار توجه به درآمدزایی، اشتغال زایی و مقوله اقتصاد فرهنگ بسیار حائز اهمیت می باشد. اکثر دولتها در تلاش هستند تا بخش مهمی از درآمد سرانه ملی خویش را از این صنعت تامین کنند چرا که درآمد زایی این صنعت نسبت به هزینه های ناچیز آن بسیار بالاست. امروزه یکی از قوی ترین نگاه ها در سطح بین الملل برای توسعه توریسم بعد اقتصاد توریسم می باشد. از سوی دیگر روند اشتغالزایی دراین بخش سریع تر از سایر بخش ها عنوان شده است چرا که این صنعت بیش از صد میلیون شغل در سراسر جهان ایجاد می کند. تاثیرات شگرف توریسم در کاهش نرخ بیکاری ،افزایش سطح درآمد، تامین منابع انرژی و رونق بازار صنایع دستی که طبق آمار موجود 10 میلیون نفر از آن ارتزاق می کنند تنها بخشی از مزایای ویژه پرداختن به این صنعت است. برای ورود هر توریست در کشورها مولفه های چون امنیت ، ارائه خدمات بهینه، میراث غنی تمدنی، اکوتوریسم ، اگروتوریسم ، دریا و دریاچه ها ، تنوع فرهنگی ،تنوع آب وهوا،و… مورد نیاز است. صنعت گردشگری یا توریسم اشکال متفاوتی دارد که یکی از آنها اگروتوریسم (گردشگری کشاورزی) است. آشنایی با مردم، زندگی روستایی، پیشینه تاریخی محل، رسوم، تماس با طبیعت و امکان دستیابی به استراحت و ورزش در آن، از سایر ویژگیهای اگروتوریسم است. این شکل از توریسم، شامل بر فعالیتهایی نظیر کشاورزی، دامداری،ماهیگیری و باغبانی است که در مزارع فعال انجام می گیرد. افراد اگروتوریست در محیط مزرعه بوده یا اطلاعاتی در زمینه کشاورزی فرا می گیرند. اصطلاح اگروتوریسم از اواخر قرن بیستم رایج گردیده است و شامل بر همه نوع فعالیت مربوط به گردشگری توام با فراگیری کشاورزی و حضور در مزارع است. اساس این است که مزرعه کشاورزی خدماتی را به گردشگران ارایه دهد و بهتر خواهد بود که چنین مزارعی در نواحی جذاب توریستی ایجاد گردند. البته در اینجا معنی لغت کشاورزی برحسب ناحیه جغرافیایی در جهان متفاوت است. همچنین روابط بین کشاورزی و توریسم روستایی نیز در حال تغییر است. مثلا در اروپا اگروتوریسم شامل برخی خدمات شرکت هایی است که با تولید و تجارت غذا سروکار دارند. این جنبه از اگروتوریسم باعث تشویق تولید روستایی در کشورهایی است که تولید غذا در آنها بسیار توسعه یافته است. بنابراین اگروتوریسم در معرض خط مشی های اجتماعی، کشاورزی و اقتصادی کشورها قرار دارد و توسعه اقتصادی چند منظوره مزارع کشاورزی و مناطق روستایی را شامل می شود. اگروتوریسم ، مثالی از توسعه مافوق- کشاورزی در مزارع کشاورزی و مناطق روستایی است. اگروتوریسم برای جوامع روستایی و شهری بسیار مهم است و وظایف متعددی دارد که شامل بر درآمد، اشتغال، فعال کردن مناطق روستایی، حفظ منابع طبیعی، و همچنین تفریح و آموزش جامعه شهری است. عملکرد اقتصادی با تشویق توسعه روستایی، باغبانی و دامداری ، ایجاد منابع جدید درآمد برای مزارع و استان است. بعنوان مثال چند مزرعه اگروتوریسم جهان بهمراه آدرس آنان در این قسمت معرفی می گردند که در زمینه الیاف دامی اقدام به جذب گردشگران می کنند: 1. Alpaca & Livestock: پرورش آلپاکا، گوسفند BMR Acres 2542 Pine Ridge Rd Canastota, NY 13032 bmracres@yahoo.com www.alpacanation.com/bmracres.asp 2. :Always Somethin' Farm : محصولات پشمی دستبافت، طیور، Always Somethin' Farm 825 Newtown Hill Road Mansfield, PA 16933 asfarm@mail.com www.alwayssomethinfarm.com 3. کشمیر توسکانی در ایتالیا http://sustainablecashmere.com/ 4. اتحادیه پرورش دهندگان بز کشمیر استرالیا http://www.acga.org.au/ 5. کشمیر مغولستان http://mongoltextile.mn/home راهکار های توجه صنعت نساجی به پشم بومی: قيمت پشم به رنگ، قطر، طول، يكنواختي داخل استاپل از نظر قطر و طول، كمپ، الیاف مدولايي و راندمان بستگي دارد كه براي قيمت فروش بيشتر بايد به اين عوامل توجه شود. تعريف پروژه های کوتاه و ميان مدتی برای افزایش قیمت خرید پشم از دامدار پیشنهاد می شود: كوتاه مدت : زودبازده : بهبود وضعيت توليد فعلي: افزايش راندمان با استفاده از همه تدابیر موجود از قبیل پرورش و نگهداري • ترويج پشم چيني صحيح • پشم چيني قبل كشتار كه در مزرعه انجام شود • بایستی روندی اتخاذ گردد تا از عدم استفاده از پشم دباغي در خامه قالي اطمینان حاصل شود. • ترويج پشم از مدرسه تا دانشگاه • كمك به تعاوني ها و اتحاديه دامداران، آموزش واسطه ها و توليدكنندگان محصولات پشم با هدف حفظ كيفيت پشم توليدي فعلي ميان مدت: برنامه هاي اصلاح نژاد: بايد با آگاهسازي بهره برداران آنها را به سمت تخصصي تر شدن نژادها تشويق كرد تا حيواناتي با توليد و بهره وري بالا پرورش دهند. • شناسايي توده ها يا نژادهاي مستعد توليد پشم • به گزيني يا آميخته گري و شروع برنامه هاي اصلاح نژادي در كنار صفات اصلي مورد توجه – بره و گوشت • با عنايت به تنوع اقليمي در ايران می توان نسبت به پرورش گوسفند تيپ پشمي بصورت پايلوت اقدام کرد. جمع بندی پشم پشم گوسفندان ایران خاص تولید پشم قالی است و از این نظر گرچه نواقصي دارند ولی به دلایل متعدد اقتصادی و اجتماعی دامداران جهت رفع آن اقدام نمی کند. از طرفی واردات پشم برای خامه قالی بستگی به میزان تولید پشم داخلی و میزان تولید قالی سالانه کشور دارد لذا چون تولید پشم در کشور به قدر کافی نیست از خارج وارد میشود ولی می توان از میزان واردات کاست. در صورت توجه وزارت خانه‌های جهاد کشاورزی و صمت به امر تولید پشم مورد نیاز صنایع قالی بافی کشور، این پتانسیل در نژادهای گوسفند ایرانی وجود دارد. چالش های فرا روی صنعت کرک ایران 1. تغییرات اقلیمی 2. تغییر الگوی زندگی، نسبت جمعیت شهرنشین، شغل های جایگزین 3. خرید بیده بدون توجه به کیفیت الیاف از دامپروران 4. سرمایه گذاری خارجی در رقبای ایران 5. کشورهاي وارد کننده کرک مثل ژاپن و انگلستان نيز به فکر تامين کرک از منابع سهل الوصول تر افتاده اند 6. نوسان قیمت خرید کرک خام از دامدار 7. عدم توانایی مالی دامدار بعنوان بخش خصوصی برای پیگیری برنامه های اصلاح نژادی و حفظ خلوص نژادی پی آمد سوء این فرآیند در اصلاح ژنتیکی بز ها پدیدار می گردد بطوریکه دامدار در هنگام پایین بودن قیمت کرک به سراغ فعالیت های دیگر دامپروری و توجه به صفات دیگر تولیدی از قبیل شیر و گوشت می رود. یا امکان دارد که گزینش دام در جهت سفیدی رنگ جای خود را به آمیخته گری بز های کرکی با نژادهای دیگر گوشتی(پاکستانی) و شیری بدهد. هر چندگاهی نوسانات قیمت خرید در جهت مثبت،باعث علاقه مندی دامدار به پرورش نژاد خالص کرکی و توجه به اصلاح نژاد می گردد ولی به لحاظ آمیختگی نژادی، دستیابی به صفات کرک قبلی به آسانی میسر نبوده و انجام فرآیند طولانی گزینش در جهت صفات مطلوب کرک را می طلبد. در این شرایط است که نسبت به حفظ خلوص نژادی بزهای کرکی ایران احساس خطر می شود. چرا که رها سازی دامداران برحسب تصمیم گیری انان به تبع قیمت های بازار منجر به حذف ذخایر ژنتیکی خواهد شد که طی چند هزار سال در این منطقه تجمع پیدا کرده اند. چنانكه اين اتفاق براي بز مرخز روي داد. در این شرایط، انجام پیشرفت ژنتیکی برای کارشناسان مراکز اصلاح نژادی مشکل می شود چرا که دامپرور همیشه و در یک روند ثابت مایل به همکاری در زمینه اصلاح ژنتیکی دامهای خود در جهت صفات مطلوب در چارچوب کلی طرح اصلاح نژاد دام کشور نیست. بعبارت دیگر نوسانات شدید قیمت خرید کرک از دامدار، تصمیم گیری در مورد شاخص های گزینش توسط متخصصین اصلاح نژاد را ناممکن می سازد. اصلاح ژنتیکی بز و حفظ خلوص ژنتیکی و انجام پیشرفت ژنتیکی لازم است. اعلام خطر: اگر برنامه اي براي حفظ و توسعه بزهای کرکی در ايران وجود نداشته باشد کشورهایی از قبیل افغانستان و قرقیزستان بازار را به سود خود تغییر خواهند داد پیشنهاد و راه حل براي بزهاي كركي • حمایت های علمی- فنی دولتی • تشکیل NGOها و انجمن های نژادی • کم اثر کردن نقش منفی نوسانات قیمت های جهانی • فراهم آوردن امكانات براي کارخانجات موکشی تا به سمت تولید محصولات نهایی با ارزش افزوده بیشتر ترغيب شوند. همكاري و تقويت صنعت مد و طراحي لازم است. • بازارهای مصرف داخلی و خارجی، آشنا کردن جامعه با مصرف الیاف دامی و کشمیر • آموزش دامداران، پیله وران، دانشجویان، مراکز جمع آوری کرک • تشکیل شرکت های تعاونی پرورش دهندگان بز کرکی بنابراین ضرورت دارد تا تدابیری برای حمایت از صنعت کشمیر و تثبیت نسبی در قیمت خرید کرک اندیشید. چرا که دامدار بعنوان بخش خصوصی، توانایی مالی برای پیگیری برنامه های اصلاح نزادی و حفظ خلوص نژادی را ندارد.بنظر می رسد یکی از راه حل های مشکلات صنعت تولید کرک در ایران، حمایت های علمی- فنی دولتی و تشکیل NGOها و انجمن های نژادی از یک طرف و اقدام در جهت تولید محصولات نهایی توسط صنایع نساجی از طرف دیگر است. شرکت های تعاونی پرورش دهندگان بز کرکی قيمت تضميني خريد کرک را مي توانند تعيين كنند. تا دامداران مستقيما در جريان قيمت هاي خريد و فروش کرک و محصولات نهايي قرار گيرند. نفع بردن دامدار از سود مراحل نهایی فروش محصول تجربه اي است كه كشورهاي موفق بدان اقدام كرده اند. بسیج سایر بخش ها در اين زمينه انجام شود يعني نه تنها بخش دامپروري بلکه بخش هاي ديگر از قبيل صنايع نساجي، پوشاک و طراحي و هنر در پيشبرد اهداف دخيل هستند. حمایت مالی مشابه برخی کشور ها از بخش دامپروری در یک برنامه 5 ساله تا زمان توانمند شدن شرکت تعاونی بايد انجام شود مثال ترکیه (گاومیش داران)، فرانسه (گوسفند شیری) و نیوزلند مثال موفق ولز اف نیوزلند. زمینه های فعالیت شرکت تعاوني با راهنمايي صنعت توريسم و اگروتوريسم (توريست کشاورزي) و اکوتوريسم و ساختار صنايع نساجي سنتي با مشارکت دامپروران است. اقدام در جهت توسعه صنعت نساجي الياف لوکس و خاص در کشور با هدف جلوگیری از پروسه خام فروشی و همکاری با شرکت های موجود فعال در بخش موکشی و تبادل تجارب لازم است. الگوبرداری از مثال های موفق آتلیه پشم اروپا و مغولستان و چین قابل انجام است. سیستم خرید کشمیر براساس کیفیت آن مشابه جایزه چربی شیر در صنعت گاو شیری و اصلاح نژاد و استفاده از همه عوامل تغذیه پرورشی و محیطی و ژنتیک و توالی یابی سکانساژ از جمله اقدامات مورد نياز است. گزارش های فنی و ژنتیکی برای ارائه کمک به کشاورزان در مورد تصمیم گیری فنی و انتخاب که همیشه تحت مسئولیت تولید کننده است، ارایه شود. مغولستان داخلی با بهره گرفتن از همه عوامل تغذیه، پرورش و ژنتیک برای افزایش کمی کیفی کشمیر تولیدی اقدام كرده است. تولید تا فروش محصولات و اجراي طرح هاي اصلاح نژادي و پرورش بزهاي کرکي و طرح های ژنتیکی، گزینش ژنومیک، انتقال ژن و تلقیح مصنوعی در مغولستان با موفقيت در حال اجرا است. منابع 1. Atefi A, Shoja J, Rafat S A and Maleki Y J 2012: Growth performance and carcass characteristics of Iranian fat-tailed crossbred lambs. Livestock Research for Rural Development. Volume 24, Article #31. Retrieved July 16, 2012, from http://www.lrrd.org/lrrd24/2/atel24031.htm 2. Rafat, J. Shodja (2010) A REVIEW: RESEARCH PROGRESS OF CROSSBREEDING OF ARKHAR-MERINO WITH LOCAL BREEDS IN IRAN, 8th World Merino Conference, Rambouillet, France, Com no 5-0, Published 3. Shodja, J., Farahvash, T., Rafat, S.A. (5 Sep 2004) The Evaluation of Fleece Characteristics In Arkhamerino_Ghezel and Arkha Merino Moghani F1 Crossbreds, Proc.11th Congress AAAP, Malaysian Society of Animal Production, 624-626 pages 4. Hadi Esfandyari Wool characteristics in the third generation of Arkharmerino � Ghezel and Arkharmerino � Moghani crossbreed sheep Trop Anim Health Prod (2011) 43:1337–1343 5. معزی, و شجاع غیاث, جلیل. (1398). 'مقایسه خصوصیات سطحی و ساختاری الیاف پشم نسل اول و دوم گوسفندان دورگه آرخارمرینو- قزل با والدین آن‌ها', پژوهش های علوم دامی (دانش کشاورزی), 29(2), pp. 131-140. 6. فرهوش، طرلان ، جليل شجاع، كامبيز ناظر عدل، محمد علي كمالي، عباس رافت 1389بررسي وزن بيده وخصوصيات پشم توليدي آميخته هاي نسل اول حاصل از تلاقي نژاد آرخامرينو با گوسفندان مغاني و قزل نشريه علوم دامي (پژوهش و سازندگي)، شماره 88، پاييز 1389 صص 7-11 7. فرهوش ط.، ج. شجاع، ع. رافت و ع. مطلبی آذر 1387 مقايسه خصوصيات الياف پشم آميخته هاي حاصل از تلاقي نژاد آرخامرينو با گوسفندان قزل و مغاني. مجله دانش و پژوهش علوم دامی 8. فرهوش ط.، ج. شجاع، ع. رافت و ع. کشتکاران 1388 بررسی اثر تلاقی دو طرفه بین نژاد آرخامرینو و گوسفند قزل بر کیفیت الیاف پشم نتاج نسل اول. مجله دانش و پژوهش علوم دامی شماره 4 ص 19 9. حبشی زاده اصل مونا، رافت عباس، مقدم غلامعلی، نعمت اللهی بنابی احمد، شجاع غیاث جلیل، 1396/04/01، بررسی مقاومت ژنتیکی گوسفندان نژاد قزل و آمیخته قزل-بلوچی نسبت به نماتودهای دستگاه گوارش، پژوهشهای علوم دامی (دانش کشاورزی سابق) - دانشگاه تبریز، 27، 1-13 10. کاوه کسرایی ؛ سید عباس رافت ؛ جلیل شجاع غیاث ؛ آرش جوانمرد 1395 آزمون انساب در جمعیت گوسفندهای آمیخته به کمک نشانگرهای ریزماهواره پژوهش های علوم دامی دوره 26، شماره 2، تابستان 1395، صفحه 143-152 11. مقایسه رشد و خصوصیات لاشه در بره های آمیخته نسل چهارم و قزل ایستگاه خلعت پوشان، رضا مشرف قهفرخی، زمستان 1389 پایان نامه 12. یداله جهانی ملکی بررسی رشد و خصوصیا ت لاشه بره های قزل و آمیخته قزل-مرینوس، در شرایط نیمه متمرکز راهنما شجاع مشاور رافت پایان نامه 13. مخبر ، مهدي، هادی اسفنديار ، جليل شجاع ، عباس رأفت ، محمد مخبر 1388 همایش ملی الیاف دامی ایران تبریز مقایسه برخی از خصوصيات الياف پشم نسل اول و دوم گوسفندان دورگ آرخارمرينوس� مغانی 14. جلیل شجاع؛ سید عباس رأفت؛ نصراله پیرانی و رقیه نوریان سومین همایش ملی تحقیقات فرش دستباف ایران 1388 تهران بررسی برخی از خصوصیات الیاف پشم در نسلهای مختلف از دورگهای بلوچی � قزل و بلوچی � مغانی 15. خصوصیات اسپرم قوچ های دورگ در ترکیب های ژنتیکی آرخا مرینو-قزل، آرخا مرینو-مغانی، مغانی- بلوچی و قزل- بلوچی، محمد مصطفی پورسیف، شهریور1390