نوآوری های الیاف دامی ایران

پرورش خرگوش با اهداف تولیدی مختلف (تولید گوشت، الیاف و پوست خز) در کشورهایی مثل ایتالیا، فرانسه، آلمان، عربستان سعودی، تونس، مراکش، ترکیه، الجزایر، اسپانیا، مکزیک، مصر و ... رواج دارد. خرگوش آنقوره نزادی است که بمنظور تولید پشم آنقوره پرورش داده می شود. آنقوره که یکی از پنج نوع الیاف کراتینی با منشا حیوانی است دارای ارزش اقتصادی می باشد. طبق تعاریف استاندارد الیاف دامی، "آنقوره" [1]به موهای خرگوش آنقوره اطلاق می گردد. البته پشم حاصل از گوسفند از نظر کمیت بمراتب الیاف مهمتری بوده و بالغ بر 1.3 میلیون تن در سال (پشم شسته) تولید می گردد. چهار الیاف دیگر شامل موهر، آنقوره ، کشمیر و آلپاکا می باشند که هر کدام به مقدار 5000 تا 30000 تن تولید شده و الیافی هستند که از نظر ظرافت، درخشندگی و راحتی محصولات حاصله مورد توجه نساجی لوکس یا بازارهای ویژه[2] می باشند.



در نساجی، " آنقوره" منحصرا به موهای تولیدی خرگوش آنقوره اطلاق می گردد. نشانه آن در سازمان بین المللی استاندارد WA است که حرف W برای پشم و حرفA برای خرگوش آنقوره است که برای مشخص شدن از موهر بز آنقوره(M) نوشته شده است. بایستی دقت نمود که الیاف بز آنقوره، موهر نامیده شده واز موهای خرگوش آنقوره متمایز است.پس WM برای موهر بکار می رود. موهای کوتاه خرگوش معمولی نیز با HK مشخص می شوند (K = Kaninchen به معنی خرگوش در زبان آلمانی ). طول الیاف آنقوره بصورت غیر طبیعی دراز می شود که این امر ناشی از طولانی شد ن فاز فعال چرخه فولیکولی مو می باشد بطوریکه موی خرگوش آنقوره بمدت تقریبی 14 هفته رشد می کند در حالیکه موی خرگوش معمولی با همان سرعت ولی فقط بمدت پنج هقته رشد می نماید. این تفاوت بعلت وجود یک ژن مغلوب در خرگوش آنقوره است. موی خرگوش اساسا خاصیت نمدی شدن اندکی دارد. در مورد رنگ باید گفت که اگرچه آنقوره در رنگهای متفاوتی دیده می شود ولی سویه آلبینو آن امروزه بصورت صنعتی پرورش داده می شود. رنگ سفید آن در رنگ آمیزی مزیت محسوب می شود. پوشش خرگوش آنقوره دارای راندمان 98.5 درصدی است چرا که ترشحات عرق ناشی از فعالیت غدد چربی خیلی کم است ( بیده گوسفند مرینوس حدود 50 درصد راندمان دارد که بعلت وجود عرق پشم است). پشم آنقوره مستقیما به ریسندگی می رود پس این موضوع خیلی حایز اهمیت است که پرورش دهندگان به تمیز بودن حیوان در تمامی مراحل پرورش توجه کند. درجه بندی آنقوره به نوع آن بستگی دارد و درجه بندی آنقوره آلمانی-چینی متفاوت از درجه بندی فرانسوی است.

انواع خرگوش آنقوره:اگرچه چند سویه خرگوش آنقوره در دنیا وجود دارد اما سویه های آلمانی، فرانسوی و چینی از نظر صرفه اقتصادی اهمیت دارند. این مزیت بخاطر آن است که بیش از 50 سال است که این کشورها روی آن گزینش ژنتیکی انجام می دهند. دو سوش اصلی آنقوره عبارتند از : فرانسوی و آلمانی که از نظر نوع الياف متفاوت از هم می باشند. سوش فرانسه به روش اپيلاسيون (شکل 1) و سوش آلمانی به روش پشم چينی اقدام به برداشت الياف ميشود. میزان تولید بازای هر حیوان تا 1000 گرم در سال برای سویه فرانسوی و تا 1200 برای سویه آلمانی و چینی گزارش شده است. اين حيوان حدود چهار سال نگهداری شده و سالانه حدود يک کيلوگرم الياف مرغوب آنقوره توليد می کند. خرگوشهای آنقوره اصولا بخاطر موهای آن پرورش می یابند درنتیجه تکنیک های پرورش آن کاملا متفاوت از تولید خرگوش گوشتی است. این تکنیک ها از نظر تاریخی تخصص فرانسوی ها بوده و برخی از کشورها و در راس آنها کشورچین امروزه این تخصصها را توسعه داده اند. دمای مطلوب برای پرورش حیوان 10 الی 20 درجه سانتی گراد است. نیاز های غذایی خرگوش آنقوره نیز متفاوت از خرگوش های گوشتی است. در واقع، خرگوش آنقوره در اوج تولید از نظر فیزیولوژیکی، باید در وضعیت نگهداری تغذیه شود. جیره غذایی آن باید حاوی 17 درصد پروتئین باشد. سویه های پرتولید ( بیش از 1400 گرم در سال) توقع غذایی زیادی دارند که بسختی با خوراکهای معمول مثل علوفه خشک، یونجه، جو و غیره قابل جبران است. نیروی کاری برای پرورش خرگوش آنقوره را می توان به پنج گروه تقسیم نمود: تغذیه، پشم چینی، ضدعفونی جایگاه، واکسیناسیون و مدیریت تولید مثل.



شکل 1 برداشت الیاف آنقوره در سیستم فرانسوی (دپیلاسیون) – ایستگاه تحقیقاتی پرورش خرگوش، لا روشل، فرانسه

تولید پشم آنقوره: نکته ای که در پرورش خرگوش آنقوره باید بسیار مورد دقت قرار گیرد آن است که این حرفه مستلزم نیروی کاری و مراقبتی زیاد است. کوچکترین اشتباه می تواند منجر به از دست دادن حیوانات مولد شود و در این صورت یکسال باید سپری گردد تا دوباره حیوانات مولد بالغ دیگری به ثمر برسند. پشم چینی آن کار دقیقی بوده و سورت بندی نادرست آن منجر به کم ارزش شدن محصول خواهد شد. علاوه بر اینها، شرایط آب و هوایی خاصی مطلوب پرورش خرگوش آنقوره است و باید ازگرمای زیاد و نور شدید مراقبت نمود ( چراکه حیوان بطور ژنتیکی آلبینو است). در مناطق سردسیر بایستی از ساختمانهای سرپوشیده استفاده نمود. احتیاجات غذایی حیوان نیز مهم است بطوریکه جیره ضعیف و ناقص موجب تولید الیاف کم و بی کیفیت می شوند.مهمترین نکته در مورد پرورش این حیوان، نوسانات قیمت پشم آنقوره است که برحسب مد لباس در جهان دارای چرخه تکرار سه تا پنج ساله بوده و در حین این چرخه ها، تولید آنقوره در جهان یا بیش از حد است و یا تقاضای زیادی برای آن وجود دارد و در نتیجه تولید آنقوره تکافوی نیاز بازار را نمی کند. قیمت آنقوره از سال 1976 تا 1977 دو برابر شد واز 13 به 29 دلار برای هر کیلو گرم رسید چرا که تولید 900 تنی آن در 1977 ناکافی بود. سپس بمدت ده سال قیمت در همین حدود باقی ماند تا اینکه به 45 تا 50 دلار برای هر کیلوگرم رسید. در سال 1988 تولید جهانی آنقوره به 9000 تن رسید و قیمتها افت کرد تا در تابستان سال 1991 به 20 دلار کاهش یافت.



پرورش خرگوش آنقوره در ایران: پرورش خرگوش انقوره شغل بسیار حساسی است و بایستی با احتیاط کامل با مسئله برخورد نمود. عدم شناخت سیستم پرورش خرگوش آنقوره باعث اشتباهاتی در برآورد سود پروژه های پرورش این حیوان در ایران می گردد . اصولا خرگوش آنقوره در دانشگاههای ایران بعنوان دام پرورشی تدریس نمی گردد بهمین لحاظ است که اطلاعات کلی درباره آن محدود بوده و درنتیجه دامپرورانی که می خواهند به این کار اشتغال ورزند با خطر ورشکستگی روبرو هستند. گاهی عنوان می شود که عدم سودآوری پرورش خرگوش آنقوره در ایران به عدم فروش گوشت حیوان مربوط می شود در حالیکه تولید آنقوره با تولید گوشت کاملا متفاوت است و اصلا در پرورش خرگوش آنقوره ، درآمد فروش گوشت مد نظر نمی باشد. خرگوشهای گوشتی نژادشان متفاوت است و در طی مدت کوتاهی اصطلاحا پرواربندی شده و روانه بازار گوشت می شوند. هدف از آنقوره صرفا تولید الیاف آنقوره است و هر حیوان تا چهار سال در گله باقی می ماند. استفاده توام از گوشت و محصول دیگر در مورد خرگوشهای پوستی رایج است که در کنار گوشت سعی می شود پوست مرغوبی نیز تولید گردد. از سال 1985 دو نفر از محققين مرکز تحقيقات کشاورزی فرانسه اقدام به ايجاد نوع خاصی از خرگوش به نام اریلاگ(orylag) کردند که خز با کيفيتی دارد. اين نوع از خز به چند نفر از پرورش دهندگان خرگوش معرفی شد و بتدريج برای خز اريلاگ بازاريابی گرديد وتعاونی پرورش دهندگان آن تشکيل گرديد. امروزه پرورش خرگوش اريلاگ رونق پيدا کرده وسالانه قريب به يکصد هزار جلد خز توليد ميشود که عمدتا در ايتاليا به محصولات نهايی تبديل می گردد. البته در قالب قراردادي، بازای هر جلد پوست درصدی از درآمد آن به موسسه تحقيقات کشاورزی بازگردانده می شود. موضوع نگران کننده در تهیه پروژه پرورش خرگوش آنقوره آن است که خیلی خوشبینانه با مسئله برخورد شود و اقلامی جزو درآمد بیاید که در واقع تولید اصلی آنقوره نیستند. تجارب پرورش دهندگان قبلی که در ایران اقدام به راه اندازی پرورش خرگوش انجام داده بودند و بعلت مقرون بصرفه نبودن به تعطیلی کشانده شدند نشانه آن است که در طراحی چنین پروژه هایی باید واقع گرایانه تر برخورد شود. متاسفانه در تهیه پروژه ها از نظر کارشناسان استفاده نمی شود و در نتیجه پروژه هایی تهیه می گردد که اساس را بر مبنای تولید حداکثری تمامی حیوانات گله تنظیم کرده اند. علاوه از اینها تجارب جهانی نیز نشان می دهد که کشورهایی نظیر فرانسه نتوانسته اند در مقابل تولید بسیار ارزان آنقوره توسط چینی ها تاب بیاورند. چين امروزه بزرگترين پرورش دهنده خرگوش آنقوره است وبالغ بر هشت ميليون خرگوش در اين کشور، حدود نود درصد آنقورای جهان را توليد می کنند. فرانسه ، ترکيه، استراليا، آلمان و زلاندنو مابقی کشورهايی هستند که آنقوره توليد می کنند. امروزه کشور چین بعنوان عمده ترین تولید کننده آنقوره در جهان، این توانایی را بخاطر توسعه پرورش خرگوش بصورت کم تراکم [3]و نیروی کارگری ارزان بدست آورده است. در ایران می توانیم علاقمندان پرورش خروش آنقوره را به دو دسته تقسم کنیم: افرادی که این حیوان را بعنوان حیوان دست آموز نگهداری می کنند. دسته دوم دامپرورانی هستند که می خواهند از آنقوره درآمد کسب کنند. این گروه در صورتی موفق خواهند شد که پرورش خرگوش را بصورت کم تراکم(extensive) انجام دهند و به این حرفه بعنوان یک شغل جانبی بنگرند که با کمک اعضای خانواده و با تجهیزات کم هزینه مبادرت به انجام کار کنند. تولید آنقوره در چین با استفاده از چنین روشهایی صورت پذیرفته و مقرون بصرفه بوده است (شکل 2).





شکل2 - واردات خرگوش آنقوره فرانسوی توسط شرکت های خصوصی به چین ( سال 1385- منطقه نانت فرانسه –عکس: رأفت)



بعنوان جمعبندی می توان گفت که پرورش خرگوش انقوره شغل بسیار حساسی است و بایستی با احتیاط کامل با مسئله برخورد نمود. عدم شناخت سیستم پرورش خرگوش آنقوره باعث اشتباهاتی در برآورد سود پروژه های پرورش این حیوان در ایران می گردد . اصولا خرگوش آنقوره در دانشگاههای ایران بعنوان دام پرورشی تدریس نمی گردد بهمین لحاظ است که اطلاعات کلی درباره آن محدود بوده و درنتیجه دامپرورانی که می خواهند به این کار اشتغال ورزند با خطر ورشکستگی روبرو هستند. امکان حمایت دولت از سرمایه گذاران در امر پرورش خرگوش آنقوره در ایران باید بررسی شود. در این باره باید گفت که مصرف الیاف دامی زینتی آنقوره در جهان روز بروز طرفداران بیشتری می یابد و شاید کشور ما هم مزیتهای نسبی برای پرورش در سیستم کم تراکم داشته باشد چراکه انرژی و نیروی کارگری در کشور ارزان است. نکته مقابل این نظریه آن است که پرورش آنقوره بصورت متراکم در ایران انجام شود که زیاد مقرون به صرفه نیست. در حال حاضر شاهد هستیم که وابستگی کشور به واردات ذرت و کنجاله سویا که از اقلام اصلی غذای حیوانات تک معده ای است همیشه دولت را در تنگنای برآورده کردن خواسته های مرغداران قرار داده است. حال توسعه دام تک معده دیگری مثل خرگوش با تکیه بر منابع ارزی دولتی جای سئوال و تردید است.


منبع اولین همایش ملی الیاف دامی ایران- تبریز 1388

[1] Angora

[2] Niche Markets

[3] Extensive